Stadsbus

Culturele biografie ►Historische context De GVBD 19 ontleent zijn aanduiding aan het Gemeentelijk Vervoerbedrijf Dordrecht. Dordrecht was de kleinste gemeente die had gekozen voor een eigen gemeentelijk vervoerbedrijf. Opmerkelijk is dat juist dit bedrijf bij zijn oprichting - aanvankelijk onder de naam Gemeentelijk Autobusbedrijf Dordrecht - koos voor een merk, Mercedes-Benz, dat elders in ons land tot in de jaren negentig geen rol vervulde in het stadsvervoer zoals dat werd uitgevoerd door gemeenten met een eigen vervoerbedrijf. Ook het relatief kleine stadsbusbedrijf van Maastricht had op die manier voor een eigen merk gekozen: Volvo. ►Type Het type, een autobus op basis van een Mercedes-Benz-chassis, de O302, is op grote schaal in Duitsland ingezet voor openbaar vervoer. ►Object De GVBD 19 heeft, ook al is de carrosserie gebouwd door Den Oudsten, in hoge mate een Duitse uitstraling. ►Object als erfgoed Na de buitendienststelling van de GVBD 19 heeft het Dordtse vervoerbedrijf er veel werk van gemaakt het object voor de toekomst te bewaren. Dat gold met name de carrosserie. Extra jammer daarom dat juist het chassis van Mercedes-Benz zodanige problemen gaf dat vooralsnog niets anders restte dan het object in opslag te houden. De GVBD 19 is de enig bewaard gebleven bus van het voormalige gemeentelijk vervoerbedrijf in Dordrecht. Representatiewaarde ►Schakelwaarde Het object heeft geen schakelwaarde van betekenis. ►IJkwaarde Het object vertegenwoordigt geen bijzonder of belangrijk moment in de ontwikkeling van de autobus. ►Symboolwaarde Het object is niet verbonden met een bepaalde persoon of gebeurtenis en heeft daarom geen symboolwaarde Zeldzaamheid De GVBD 19 is zeldzaam in die zin dat in ons land voor zover bekend anders dan in Dordrecht geen Mercedes-Benz O302 chassis zijn gebruikt voor stadsbussen. Het object is daarmee de enig bewaard gebleven bus van dit type. Staat van het object Het object verkeert niet in rijdbare toestand. Ensemblewaarde Niet van toepassing. Presentatiepotentieel Het presentatiepotentieel is - zeker in de huidige staat (2010) - beperkt. Cultuurhistorische waarde De cultuur-historische waarde is beperkt. Dat neemt niet weg dat het op zich van waarde is dat tenminste één bus uit de geschiedenis van het stadsvervoer in Dordrecht bewaard is gebleven. Wellicht dat op enig moment, ook of juist vanuit Dordrecht, fondsen beschikbaar zouden kunnen komen om deze bus weer een presentatiemogelijkheid mee te geven.

Kerninformatie

Sector: wegvoertuigen
Type: Dieselbus Autobussen
Functie of soort gebruik: Personenvervoer (stadsvervoer)
Techniek voortbeweging: Motor: 6-cylinder dieselmotor (126 pk) Versnellingsbak: handgeschakeld (vijf versnellingen) Remsysteem: hydraulisch, luchtbekrachtigd Capaciteit: 32 zitplaatsen
Periode gebruik: 1968 - 1982
Bouwjaar: 1968
Fabrikant/Producent/Werf: Chassis: Mercedes-Benz (Duitsland) Carrosserie: Den Oudsten (Woerden)
Merk & Model: Middelgrote stadsbus met achterin geplaatste motor, instap voor de vooras en middenuitstap. Carrosserie met enigszins afgeronde en gebogen vormen, naar Duits voorbeeld en met gebruikmaking van oorspronkelijke Mercedes-grille. Zitplaatsen op rijen enkele en dubbele banken; op de wielkasten in dos-à;-dos opstelling. Kleuren: grijze onderzijde en crème/gele raampartij en dak. Stadswapen van Dordrecht op de zijkanten.
Bron: NRME

Aanvullende informatie

In de loop der tijd zijn er heel wat verschillende merken autobussen op de markt gebracht. Sommige bedrijven hadden dan ook wagenparken met allerlei merken en typen door elkaar of wisselden geregeld van merk. Er waren echter ook ondernemingen met een grote merkentrouw. Een voorbeeld van zo'n bedrijf was de stadsdienst van Dordrecht. Dordrecht, één van de oudste steden van Holland, had van 1879 tot 1919 een paardentram, die de verbinding onderhield tussen het station, via het centrum naar het Groothoofd. Hoewel er ooit plannen zijn geweest voor een elektrisch tramnet, is dat er nooit gekomen en na het verdwijnen van de paardentram waren de Dordtenaren voortaan aangewezen op de autobus. Een veelheid aan particuliere bedrijven en bedrijfjes heeft -vooral in de begintijd- de busdienst in en om Dordrecht geëxploiteerd. Eén daarvan loopt als een rode draad door deze bushistorie, te weten de EDAD, de Eerste Dordrechtsche Autobus Dienst. Dit bedrijf werd al in 1923 opgericht, wisselde in de loop der tijd meerdere keren van eigenaar en nam van lieverlee de andere stadsdienstbedrijfjes over. Kennelijk was de gemeente niet geheel content met deze particuliere stadsvervoerder, want begin jaren vijftig verschenen studies en rapporten naar het in eigen hand te nemen van het busvervoer. Na de nodige discussie besloot uiteindelijk de gemeenteraadvergadering van 5 juli 1955 dat de gemeente zelf stadsdienstexploitant zou worden. Daartoe werd het Gemeentelijke Autobusbedrijf Dordrecht (GAD) opgericht, dat per 1 januari 1957 van start ging. Voor een bedrag van 340.000 gulden was de concessie van de EDAD overgenomen en dit bedrijf zou nog alleen als touringcarbedrijf blijven voortbestaan. Voor de nieuwe stadsbussen koos men het Duitse merk Mercedes en dat merk is Dordrecht, een enkele proef- of demonstratiebus daargelaten, altijd trouw gebleven, "tot het einde". Het GAD werd in 1968 met de gemeentelijke veerdienst samengevoegd tot het GVBD, het Gemeentelijk Vervoerbedrijf Dordrecht, dat in 1990 Stadsvervoer Dordrecht (SVD) kwam te heten. Later werd dit een dochterbedrijf van de HTM, waarmee de zelfstandigheid verdween en ook de voorkeur voor het merk Mercedes. Die voorkeur was er uiteraard nog wel medio jaren zestig. Toen de eerste series Mercedes stadsbussen uit 1956/1957 aan vervanging toe waren, koos het GAD als opvolger hiervoor het type O302. Dit type Mercedes was in 1965 geïntroduceerd en was vooral populair als touringcar. Als stadsbus kwam de O302 in Nederland nauwelijks voor. Met Dordrecht dus als uitzondering, want in de periode 1965-1968 werden in de Drechtstad in totaal 28 Mercedessen van dit type in dienst gesteld. Deze waren alle voorzien van een carrosserie van Den Oudsten. Hoewel in veel opzichten zeker modern, met zaken als luchtvering, Webasto-verwarming en stuurbekrachtiging, waren deze wagens niet voorzien van een automatische versnellingsbak. In Dordrecht moest de buschauffeur dus nog lang het edele handwerk van het schakelen verstaan. Net als daarvoor de EDAD, exploiteerde ook het GAD/GVB een aantal "buitenlijnen": via het veer bij 's-Gravendeel naar de Hoeksewaard en via het veer Kop van het Land naar Werkendam. Speciaal ten behoeve van deze lijnen werden vier van de nieuwe O302's enigszins aangepast, met meer zitplaatsen en met speciale glijbeugels ("sleden") aan de onderzijde, om bij het op- en afrijden van de veerponten beschadigingen aan de onderkant van de bus te voorkomen. Toen in de tweede helft van de jaren zeventig de vier "buitenlijnbussen" geleidelijk aan werden afgevoerd, werden enkele van de resterende seriegenoten (waaronder ook bus nummer 19) alsnog van sleden voorzien. Na zo'n tien jaren trouwe dienst kwam ook voor de O302's de tijd om te worden vervangen door een nieuwer type Mercedes (de O305) en zo werden vanaf 1975 diverse wagens afgevoerd. Als laatste waren in 1982 de 19 en de 23 nog bij het GVB aanwezig en daarvan nam de SVA de 19 over. Met veel hulp van het Dordtse vervoerbedrijf werd de carrosserie opgeknapt en teruggebracht in de oorspronkelijke grijze uitvoering (vanaf begin jaren zeventig was het grijs namelijk vervangen door een oranje uitmonstering). Na een aantal jaren openbaarden zich echter problemen aan het chassis. Deze waren voor de SVA zodanig ingrijpend, dat de bus sinds die tijd helaas buiten dienst moest worden gesteld. Omdat er voor deze bus binnen de SVA weinig toekomst leek te zijn weggelegd, is hij in 2012 overgedragen aan de Stichting Exploitatie Antieke Bedrijfsvoertuigen en teruggegaan naar zijn oorspronkelijke werkterrein: Dordrecht. De in genoemde stichting verenigde vrijwilligers hebben concrete plannen voor het herstel en de restauratie van de bus.