Semi-toerwagen / rolstoelbus

Culturele biografie ► Historische context Verheul ontwierp een nieuwe generatie zelfdragende streekbussen waarvan de serieproduktie in 1967 begon. Aanvankelijk werd uitsluitend gebruik gemaakt van Leyland-componenten, die onder een licht Verheul-frame waren gemonteerd, met als typeaanduiding LVB-668 (=Leyland-Verheul-Bus met een wielbasis van 6.00 m en een 0-680-motor). Kort erna kreeg ook Den Oudsten opdracht vrijwel dezelfde autobussen, eveneens met Leyland-componenten, te leveren. Dit werd het type LOB. Omdat sprake was van een modulaire opbouw, ontstonden gemakkelijk varianten als stadsbussen (typen LVS en LOS) en wagens met een lengte van ca. 10 m (type LOK). Daarnaast werden ook bussen - meestal met verhoogde opbouw en aan weerszijden een schuine raamstijl - als semi-toer-of full-toerwagens uitgerust. Het concept was, ofschoon door de Vereniging van Streekvervoerondernemingen (ESO) uitverkoren als dè standaard streekbus en qua uiterlijk zéér herkenbaar, op de markt vrij verkrijgbaar. DAF had, als alternatief, inmiddels een vrijwel identiek chassis, de DAF MB200, ontwikkeld, dat de eerste jaren was voorzien van dezelfde Leyland-0-680-motor. Een brand legde eind 1970 de "Leyland Motor Corporation NV (v/h Auto-industrie Verheul)" volledig in de as. Het bedrijf werd niet herbouwd. De lopende opdrachten werden uitgevoerd door Domburg en den Oudsten. Enkele jaren later verdween Leyland van de markt en werd DAF de belangrijkste chassisleverancier. Voor enkele kleinere series paste men Volvo-chassis, eveneens met underfloormotor, toe of geschiedde de busopbouw door Hainje, Van Hool of Jonckheere. Vanaf begin tachtiger jaren kwamen er ook gelede bussen volgens hetzelfde concept. Het oorspronkelijke model is, met latere alternatieven of modificaties (zoals verlaagde middenfries, langere vooroverbouw, zonwerend glas, geplakte ruiten, geknikte stuurkolom, en volautomatische versnellingsbak) geleverd tot 1988. ► Type Het concept van "dè streekbus" van eind jaren zestig is met zijn vele uitvoeringsvarianten beeldbepalend geweest voor vrijwel alle streekvervoer in Nederland en het door die bedrijven verrichte stads- en soms ook toervervoer. Het zeer herkenbare concept is van 1967 tot 1988 nieuw geleverd, hetgeen betekent dat de gebruiksperiode van dit bustype zich uitstrekte tot ca. 2005, dus bijna gedurende veertig jaren. De ZO 5518 is een wagen in semi-toeruitvoering, met een lengte van 10 m. Verder is voorzien in stuurbekrachtiging, een automatische koppeling en een luchtgeschakelde versnellingsbak. ► Object Het object is na de aanpassingen ten behoeve van het vervoer van rolstoelen ingezet voor het vervoer van gehandicapte bewoners van "Huize Maria Roepaan". ► Object als erfgoed De ZO 5518 is bewaard gebleven als representant van een gering aantal Leyland-LOK's dat als semi-toerwagen werd gebouwd Representatiewaarde ► Schakelwaarde Niet van toepassing.

Kerninformatie

Sector: wegvoertuigen
Type: Dieselbus Autobussen
Functie of soort gebruik: Personenvervoer (streekvervoer; gehandicaptenvervoer)
Techniek voortbeweging: Motor: 6-cylinder ondervloer dieselmotor (164 pk) Versnellingsbak: half-automatisch (luchtbediende 4-versnellingsbak met vloeistofkoppeling) Remsysteem: luchtdruk Capaciteit: 24 zitplaatsen + 6 rolstoelen
Periode gebruik: 1970 - 1992
Bouwjaar: 1970
Fabrikant/Producent/Werf: Chassis: Den Oudsten (Woerden) Motor: Leyland (Leyland, Groot-Brittannië) Carrosserie: Den Oudsten (Woerden), met aanpassing door Kusters (Venlo)
Merk & Model: 5518-5519 - Middelgrote voormalige semi-toerbus met horizontale motor in het midden onder de vloer, een enkele in- en uitstapdeur voor de vooras en dubbel klapdeuren aan de achterzijde (in verband met rolstoellift). Carrosserie met hoekige en strakke vormen, volgens het toenmalige nieuwe standaard streekbusmodel en met "verspringende" zijruiten en dak. In het voorste gedeelte zitplaatsen op twee rijen dubbele banken, bekleed met rood kunstleer. In het achterste gedeelte een vlakke vloer, met ruimte voor zes rolstoelen. Kleuren: crème zijkanten, met lichtblauwe onderzijde en raampartij. Donkerblauw modern Zuidoosterlogo op de zijkanten.
Bron: NRME

Aanvullende informatie

Voortbordurend op eerdere ontwerpen, bouwde Verheul in 1967 een type bus dat kan worden beschouwd als de oervorm van de moderne gestandaardiseerde streekbus, zoals deze vele tientallen jaren het beeld bij het Nederlandse streekvervoer bepaalde. Het betrof de befaamde 1000-serie, waarvan destijds de eerste exemplaren werden geleverd aan de NZH. De strakke carrosserie, grotendeels van polyester beplating voorzien, vertoonde trekken van eerdere Verheul-bussen en ook de motor was een oude bekende: de bewezen succesvolle Leyland O.680 motor van ca. 165 pk. Toch was, met gebruikmaking van hetgeen was verkregen uit langdurige onderzoeken en proefnemingen, een moderne, aantrekkelijke en rationele bus ontstaan. Van dit type werden in de loop der tijd grote aantallen gebouwd; aanvankelijk vooral met Leyland-componten en later op basis van een DAF-onderstel. Na het verdwijnen van Verheul was het met name Den Oudsten die zeer grote series standaardbussen bouwde, voor vrijwel alle streekvervoerbedrijven. Met behoud van het oorspronkelijke basisontwerp werden in de loop der tijd ook allerlei varianten gemaakt: korte bussen voor de stadsdienst, bussen in toeruitvoering, gelede bussen, etc. Bovendien evolueerde het uiterlijk, bijvoorbeeld door de toepassing van grotere ruiten, andere koplampen en een gewijzigd front en ook doordat gebruik werd gemaakt van nieuwe technieken, zoals geplakte ramen. Toch was dit niet meer dan het voortborduren op het oorspronkelijke ontwerp en altijd bleef het betreffende voertuig onmiddellijk herkenbaar als "standaardbus". De Zuidooster in Gennep was één van de streekvervoerbedrijven die behalve de normale twaalf meter lange Leyland-Den Oudsten streekbus, ook de korte variant in dienst had. Deze was tien meter lang en had als type-aanduiding "LOK" (Leyland-Den Oudsten kort). In totaal deden 22 stuks dienst bij de Zuidooster, waarvan 22 als lijndienstbus (zie ook SVA-museumbus 5548) en twee in de speciale toeruitvoering. Eén van deze laatste is de 5518, die in 1970 in dienst kwam. Kenmerkend voor de toeruitvoering waren de verspringende raampartijen aan de zijkant, met twee schuine ruiten en het verspringende dak. Verder was het front wat fraaier uitgevoerd dan de streekbusvariant: de (semi)toerwagens hadden een open "grille" en vierkante in plaats van ronde koplampen. Bij de Zuidooster deed bus eerst een aantal jaren dienst vanuit het rayon Nijmegen. Daarna werd hij eind 1977/begin 1978 samen met seriegenoot 5519, door de firma Kusters in Venlo verbouwd en geschikt gemaakt voor het vervoer van rolstoelen. Daartoe werd een vlakke vloer aangebracht en een hydraulische lift plus klapdeuren aan de achterkant. Een deel van het interieur maakte plaats voor een ruimte voor zes rolstoelen. De oorspronkelijke toerkleur van de Zuidooster, lichtblauw met crème, bleef hierbij gehandhaafd. In deze uitvoering deed de bus van 1978 tot begin 1992 dienst voor het vervoer van gehandicapte bewoners van Huize Maria Roepaan te Ottersum, nabij Gennep. De eveneens omgebouwde 5519 was tot 1990 in gebruik ten behoeve van Huize Haarendael en Sparredael, in het Brabantse Haaren. Het is overigens opmerkelijk dat veel van de grotere instellingen voor verstandelijk en lichamelijk gehandicapten vooral in Brabant en Limburg te vinden waren. Dat kwam enerzijds omdat juist een aantal kloosterorden zich hiermee bezig hielden en anderzijds omdat de grond er goedkoop was. Nadat het vervoer voor Maria Roepaan was overgenomen door een taxibedrijf, werd de 5518 overtollig en was in februari 1992 het moment aangebroken om hem toe te voegen aan de collectie museumbussen van de SVA-werkgroep Brabant. Hierdoor is ook van het betrekkelijk geringe aantal Leyland-LOK's dat als semi-toerwagen werd gebouwd, een museumexemplaar bewaard gebleven.